Dlaczego Francuzi przestali ufać elitom?

Coraz bardziej przypominają wybory prezydenckie we Francji 2027 nie tylko rywalizację kandydatów o Pałac Elizejski, ale także referendum dotyczące całego francuskiego systemu politycznego. W centrum tej debaty znajduje się dziś jedno z najważniejszych pytań współczesnej Francji: dlaczego tak wielu Francuzów przestało ufać elitom politycznym, mediom i instytucjom państwa.

Wybory prezydenckie we Francji 2027 odbędą się w atmosferze głębokiej nieufności

To właśnie kryzys zaufania staje się jednym z głównych motorów współczesnej francuskiej polityki. Widać go zarówno w rosnącej popularności ugrupowań protestu, jak i w coraz większej polaryzacji społecznej. Prawica Jordan Bardelli, Marine Le Pen, radykalna lewica Jean-Luca Mélenchona, ruch żółtych kamizelek czy rosnąca niechęć wobec establishmentu politycznego — wszystkie te zjawiska są częścią znacznie głębszego procesu.

Francja przez dekady była państwem bardzo silnych elit administracyjnych i politycznych. Współczesna Francja coraz częściej staje się jednak krajem głębokiej nieufności wobec tych samych elit.

Referendum z 2005 roku pozostawiło trwały ślad

Jednym z najważniejszych momentów współczesnego kryzysu zaufania było referendum z 2005 roku dotyczące konstytucji europejskiej. Francuzi odrzucili wówczas projekt europejskiej konstytucji, jednak później wiele jego zapisów powróciło w ramach traktatu lizbońskiego.

Michel Houellebecq mówił w rozmowie z „Financial Times”, że właśnie ten moment „zdrady elit” pozostawił w społeczeństwie trwałe poczucie politycznego lekceważenia. „To było prawie 20 lat temu, a ludzie wciąż o tym pamiętają” — podkreślał.

Dla wielu Francuzów referendum z 2005 roku stało się symbolem zerwania więzi pomiędzy elitami a społeczeństwem. Coraz większa część wyborców zaczęła uważać, że niezależnie od wyników wyborów i referendów kierunek polityczny kraju pozostaje w praktyce niezmienny.

To właśnie wtedy zaczął rosnąć jeden z najważniejszych współczesnych konfliktów politycznych we Francji: konflikt między Francją instytucjonalną i Francją społeczną.

Fourquet: Francja stała się archipelagiem

Socjolog Jérôme Fourquet wielokrotnie opisywał Francję jako społeczeństwo „archipelagu”. Według jego analiz, publikowanych także we „Wszystko co Najważniejsze”, kraj coraz bardziej rozpada się na odrębne światy społeczne, kulturowe i polityczne, które żyją obok siebie, ale coraz słabiej się rozumieją.

W przywoływanych przez niego badaniach aż 57 proc. Francuzów uważało, że grupy społeczne żyją oddzielnie i pozostają ze sobą w napięciu, podczas gdy jedynie 8 proc. dostrzegało rzeczywistą wspólnotę społeczną.

To właśnie w takim społeczeństwie coraz trudniej budować zaufanie do wspólnych instytucji i wspólnego centrum politycznego.

Paryż, wielkie metropolie i elity administracyjne coraz częściej funkcjonują w zupełnie innej rzeczywistości niż Francja prowincjonalna. Paul Melun pisał wręcz o „zbiorowym zjawisku społecznej pogardy” wobec Francji peryferyjnej.

Właśnie w tej przestrzeni narasta przekonanie, że elity polityczne nie rozumieją już codziennego życia dużej części społeczeństwa.

Macron miał odbudować centrum, ale pogłębił kryzys reprezentacji

Startujący w wyborach prezydenckich w 2017 roku Emmanuel Macron był postrzegany jako polityk zdolny odbudować stabilność francuskiego systemu politycznego. Jego projekt miał przekroczyć dawny podział na prawicę i lewicę oraz stworzyć nowe centrum polityczne oparte na liberalizmie, reformach i integracji europejskiej.

Przez pewien czas wydawało się, że ten model działa. Macronizm doprowadził do osłabienia tradycyjnych partii i przejął część umiarkowanego elektoratu.

Jednak kolejne lata pokazały, że centrum polityczne nie odzyskało trwałego zaufania społecznego. Wręcz przeciwnie — dla części społeczeństwa Emmanuel Macron zaczął symbolizować świat elit technokratycznych, wielkich miast i administracji oddalonej od codziennych problemów zwykłych obywateli.

Eryk Mistewicz o wyborach prezydenckich 2022 roku mówił o „partiach wkurzonych”, wskazując, że nawet 65–70 proc. głosów mogło przypadać kandydatom reprezentującym różne formy gniewu politycznego.

To bardzo ważna diagnoza współczesnej Francji. Coraz więcej wyborców głosuje dziś nie tyle „za” konkretną wizją państwa, ile przeciwko elitom i przeciwko istniejącemu systemowi politycznemu. Stanowi to ważny element decyzji przed wyborami prezydenckimi, co już widzimy w sondażach przedwyborczych.

Żółte kamizelki pokazały skalę gniewu społecznego

Momentem przełomowym dla relacji między elitami a społeczeństwem we Francji stał się również ruch żółtych kamizelek. Protesty, które początkowo dotyczyły cen paliw, szybko przekształciły się w znacznie głębszy bunt przeciwko modelowi politycznemu i społecznemu współczesnej Francji.

Żółte kamizelki stały się symbolem Francji prowincjonalnej, która uważała, że została pozostawiona na marginesie globalizacji i transformacji gospodarczych. Protestujący oskarżali elity polityczne o oderwanie od rzeczywistości, pogardę wobec prowincji oraz brak zrozumienia dla codziennych problemów zwykłych obywateli.

W tym sensie ruch żółtych kamizelek był czymś więcej niż kryzysem społecznym. Był eksplozją kryzysu reprezentacji.

Bardella i Mélenchon korzystają na kryzysie elit

Rosnąca nieufność wobec elit stała się jednym z najważniejszych paliw współczesnej polityki francuskiej. Korzystają na niej zarówno ugrupowania prawicy, jak i radykalnej lewicy.

Lider prawicowego Zjednoczenia Narodowego Jordan Bardella buduje swój przekaz wokół krytyki establishmentu politycznego, elit europejskich i świata globalizacji. Szef lewicowej LFI Jean-Luc Mélenchon przedstawia się natomiast jako przeciwnik liberalnego systemu gospodarczego i politycznego centrum.

Obaj korzystają z tego samego zjawiska: rosnącego przekonania części społeczeństwa, że tradycyjne elity utraciły kontakt z rzeczywistością.

Jednocześnie młodsze pokolenia coraz częściej budują własny obraz polityki poza tradycyjnymi mediami i instytucjami. Sieci społecznościowe, YouTube i TikTok osłabiają dawną dominację telewizji oraz klasycznych elit opiniotwórczych.

Wybory 2027 będą testem relacji między społeczeństwem a elitami

Coraz więcej wskazuje na to, że zbliżające się wybory prezydenckie we Francji 2027 staną się jednym z najważniejszych testów współczesnej V Republiki. Nie chodzi już wyłącznie o wybór nowego prezydenta.

Stawką staje się pytanie, czy francuskie elity polityczne są jeszcze zdolne odbudować zaufanie społeczne i stworzyć wspólny projekt polityczny dla kraju coraz bardziej podzielonego.

Bo być może największym kryzysem współczesnej Francji nie jest dziś konflikt między prawicą a lewicą. Być może jest nim coraz głębsze przekonanie części społeczeństwa, że elity przestały rozumieć własny naród.

Arkadiusz Jordan
Paryż