Dlaczego francuska polityka stała się tak spolaryzowana

Wybory prezydenckie we Francji 2027 coraz bardziej przypominają nie tylko rywalizację kandydatów o Pałac Elizejski, ale także starcie różnych wizji samej Francji. Francuska scena polityczna od kilku lat przechodzi proces głębokiej polaryzacji, który zmienia zarówno język debaty publicznej, jak i zachowania wyborców.

Wybory prezydenckie we Francji 2027 odbędą się w kraju głębokich podziałów

Coraz trudniej mówić dziś o jednej wspólnej Francji politycznej. Kraj dzieli się już nie tylko na prawicę i lewicę, ale także na metropolie i prowincję, młodych i starszych, centrum i peryferie, zwolenników globalizacji i obrońców lokalności. W tle pojawiają się również podziały związane z bezpieczeństwem, migracją, religią, tożsamością i stosunkiem do elit politycznych.

Jérôme Fourquet opisywał ten proces na łamach „Wszystko co Najważniejsze” jako „archipelagizację” Francji — stopniowy rozpad wspólnej przestrzeni społecznej na grupy żyjące obok siebie niczym wyspy. W jego analizie aż 57 proc. Francuzów uważało, że różne grupy społeczne żyją oddzielnie i pozostają ze sobą w napięciu, podczas gdy tylko 8 proc. dostrzegało rzeczywistą wspólnotę między nimi.

To właśnie w takim społeczeństwie odbędą się wybory 2027 roku.

Macronizm nie zlikwidował podziałów, lecz je ujawnił

Jednym z głównych projektów Emmanuela Macrona było przekroczenie dawnego podziału na prawicę i lewicę. Macronizm miał stworzyć szeroki blok centrum: liberalny, proeuropejski i modernizacyjny. Przez pewien czas wydawało się, że ten model działa.

Jednak z perspektywy kolejnych lat coraz wyraźniej widać, że dawny konflikt polityczny nie zniknął. Został jedynie przykryty nowym układem sił. W rzeczywistości napięcia społeczne nadal narastały.

Eryk Mistewicz analizował po wyborach prezydenckich 2022 roku, że na 12 kandydatów aż 10 reprezentowało różnego rodzaju „partie wkurzonych”. Według jego szacunków kandydaci protestu mogli łącznie zebrać około 65–70 proc. głosów.

To bardzo ważna diagnoza. Francuska polityka coraz mniej przypomina klasyczny spór programowy, a coraz bardziej staje się polem emocjonalnego konfliktu. Wyborcy nie głosują już wyłącznie „za” kandydatami. Coraz częściej głosują przeciwko elitom, przeciwko systemowi albo przeciwko innej Francji.

Macronizm miał uspokoić scenę polityczną. Tymczasem paradoksalnie przyspieszył proces rozpadu dawnego układu partyjnego. Socjaliści i tradycyjna prawica zostali osłabieni, ale w ich miejsce nie pojawiło się stabilne centrum. Pojawiły się natomiast silniejsze skrajności.

Fourquet i Houellebecq opisują tę samą Francję

Analizy Jérôme’a Fourqueta i twórczość Michela Houellebecqa bardzo często spotykają się w jednym punkcie: opisie społeczeństwa, które traci wspólne doświadczenie.

Fourquet pokazuje Francję podzieloną socjologicznie i kulturowo. Houellebecq opisuje Francję samotności, rozpadu więzi, utraty sensu i nieufności wobec elit. Obaj mówią o społeczeństwie coraz bardziej rozproszonym i coraz mniej zdolnym do budowania wspólnego języka.

W rozmowie dla „Financial Times” Michel Houellebecq wskazywał, że jednym z motorów wzrostu prawicy jest poczucie pogardy ze strony elit wobec części społeczeństwa. Przypominał również referendum z 2005 roku dotyczące konstytucji europejskiej. Francuzi zagłosowali wówczas przeciwko projektowi, ale później — jak oceniał — ich decyzja została politycznie zignorowana. „To było prawie 20 lat temu, a ludzie wciąż o tym pamiętają” — mówił.

To właśnie pamięć politycznego lekceważenia staje się dziś jednym z fundamentów polaryzacji. Część wyborców uważa, że ich głos nie jest już reprezentowany przez instytucje państwa, media ani elity polityczne.

Dlatego współczesna polaryzacja Francji nie sprowadza się wyłącznie do sporu ideologicznego. Jest także konfliktem społecznym i kulturowym.

Młodzi, prowincja i media społecznościowe zmieniają politykę

Francuska polaryzacja ma dziś także wymiar pokoleniowy i medialny. Młodzi wyborcy coraz częściej funkcjonują poza dawnym systemem politycznym i poza tradycyjnymi mediami.

W wyborach prezydenckich 2022 roku Jean-Luc Mélenchon zdobył 34 proc. głosów w grupie 18–24 lata, wyprzedzając Emmanuela Macrona i Marine Le Pen.

Jednocześnie Jordan Bardella stał się symbolem nowej prawicy medialnej, znacznie lepiej rozumiejącej logikę współczesnych sieci społecznościowych i komunikacji emocjonalnej.

Nathaniel Garstecka zwracał uwagę na jeszcze jeden element: różnice frekwencyjne i kulturowe między grupami społecznymi. Regularnie praktykujący katolicy głosują wyraźnie częściej niż średnia krajowa. W pierwszej turze wyborów prezydenckich 2022 roku uczestniczyło w głosowaniu 86 proc. regularnie praktykujących katolików wobec 75 proc. całego społeczeństwa.

To pokazuje, że polaryzacja Francji nie przebiega według jednej osi. Nakładają się na siebie podziały pokoleniowe, geograficzne, kulturowe, religijne, ekonomiczne. Coraz trudniej znaleźć wspólny punkt odniesienia dla całego społeczeństwa.

Prowincja i metropolie żyją dziś w różnych rzeczywistościach

Jednym z najmocniejszych podziałów współczesnej Francji pozostaje konflikt między wielkimi metropoliami a Francją prowincjonalną. W analizach publikowanych na „Wszystko co Najważniejsze” wielokrotnie powraca obraz dwóch Francji: jednej korzystającej z globalizacji i integracji europejskiej oraz drugiej, która czuje się pomijana, marginalizowana albo opisywana z pogardą.

Paul Melun mówił wręcz o „zbiorowym zjawisku społecznej pogardy” wobec Francji peryferyjnej.

To właśnie w tym środowisku szczególnie silne stały się hasła dotyczące bezpieczeństwa, kosztów życia, lokalności i krytyki elit. Paryż i wielkie miasta coraz częściej głosują inaczej niż prowincja nie tylko dlatego, że mają inne poglądy, ale dlatego, że żyją w innych warunkach społecznych i kulturowych.

W efekcie wybory prezydenckie coraz bardziej przypominają zderzenie równoległych Francji.

Wybory 2027 mogą jeszcze bardziej pogłębić polaryzację

Coraz więcej wskazuje na to, że wybory prezydenckie we Francji 2027 odbędą się w atmosferze wyjątkowo silnych emocji politycznych. Kampania może stać się starciem nie tylko kandydatów, ale całych bloków kulturowych i społecznych.

Polaryzacja Francji nie jest już chwilowym kryzysem wyborczym. Stała się trwałym elementem życia politycznego V Republiki. Dotyczy nie tylko partii politycznych, ale również sposobu życia, mediów, języka debaty publicznej i stosunku do samego państwa.

Dlatego pytanie „dlaczego francuska polityka stała się tak spolaryzowana” jest dziś jednocześnie pytaniem o przyszłość samej Francji. Od odpowiedzi na nie może zależeć nie tylko wynik wyborów 2027, ale także to, czy republikański model wspólnoty będzie jeszcze zdolny połączyć kraj coraz bardziej przypominający archipelag odrębnych światów.

Arkadiusz Jordan
Paryż