Czy Francja boi się wojny domowej?

Jeszcze kilkanaście lat temu pytanie o możliwość wojny domowej we Francji wydawało się polityczną fantazją lub przesadą publicystyczną. Dziś jednak temat ten coraz częściej pojawia się nie tylko na marginesach debaty publicznej, ale również w analizach intelektualistów, byłych wojskowych, urzędników państwowych i części elit politycznych. Nie chodzi oczywiście o klasyczną wojnę domową w XIX-wiecznym znaczeniu. Znacznie częściej pojawia się lęk przed długotrwałym rozpadem wspólnej przestrzeni obywatelskiej, przed społeczeństwem żyjącym w stanie permanentnego konfliktu kulturowego, religijnego i politycznego.

.To właśnie dlatego wybory prezydenckie we Francji w 2027 r. budzą dziś tak ogromne emocje. Coraz więcej Francuzów ma poczucie, że kraj znajduje się na granicy historycznego przesilenia. Nie chodzi już wyłącznie o zmianę prezydenta czy układu partyjnego. Coraz częściej pojawia się pytanie, czy Republika nadal potrafi utrzymać wspólnotę narodową.

Francja coraz bardziej przypomina bowiem społeczeństwo rozdzielone na osobne światy kulturowe, które coraz słabiej uznają wspólne autorytety, wspólne symbole i wspólną definicję francuskiej tożsamości.

Kryzys wspólnej Francji

Przez dziesięciolecia Republika Francuska opierała się na przekonaniu, że niezależnie od różnic społecznych i regionalnych istnieje jeden wspólny świat republikański. Szkoła, język francuski, laickość państwa i silne państwo centralne miały tworzyć wspólną kulturę obywatelską.

Dziś jednak coraz większa część społeczeństwa uważa, że ten model zaczyna się rozpadać. Coraz częściej mówi się o Francji archipelagów: osobnych społecznościach żyjących obok siebie, ale coraz mniej zdolnych do wspólnego życia politycznego i kulturowego.

To właśnie ten proces budzi dziś największy lęk. Wojna domowa nie musi oznaczać regularnych walk ulicznych. Dla wielu Francuzów oznacza raczej rozpad wspólnego świata narodowego.

Pierre Brochand i lęk przed rozpadem państwa

Jedną z najmocniejszych diagnoz współczesnej Francji przedstawił Pierre Brochand, były szef francuskiego wywiadu DGSE. W tekstach publikowanych we „Wszystko co Najważniejsze” pisał o „rewolcie wypowiedzianej państwu francuskiemu” oraz o pół wieku błędów polityki migracyjnej.

Brochand bardzo mocno akcentował problem utraty państwowej kontroli nad częścią terytorium Republiki oraz rosnące poczucie bezkarności. W jego diagnozie największym zagrożeniem nie jest pojedynczy kryzys, lecz stopniowa utrata wspólnej lojalności wobec państwa republikańskiego.

To właśnie dlatego temat bezpieczeństwa i asymilacji przestał być zwykłym sporem politycznym. Coraz bardziej staje się pytaniem o trwałość samej Republiki.

Kryzys asymilacji i strach przed rozpadem kulturowym

Jednym z najważniejszych źródeł współczesnego napięcia pozostaje kryzys asymilacji. Francuski model republikański przez dekady wierzył, że państwo potrafi integrować ludzi różnych kultur wokół wspólnego języka politycznego i wspólnej definicji obywatelstwa.

Michèle Tribalat ostrzegała jednak, że Francja popełniła błąd, uznając asymilację za proces automatyczny.

Coraz więcej Francuzów uważa dziś, że Republika utraciła zdolność tworzenia wspólnej kultury obywatelskiej. To właśnie dlatego pytania o islam, migrację i bezpieczeństwo budzą tak ogromne emocje społeczne.

Dla części społeczeństwa problemem staje się nie tylko sama migracja, lecz także poczucie stopniowego zanikania wspólnego świata kulturowego Francji.

Jordan Bardella i polityka odzyskiwania kontroli

Jordan Bardella bardzo skutecznie wykorzystuje te społeczne lęki. Dla ogromnej części społeczeństwa staje się symbolem odbudowy państwa, granic i autorytetu Republiki.

Bardella bardzo dobrze rozumie, że współczesna Francja coraz bardziej boi się chaosu. Nie przedstawia siebie wyłącznie jako polityka narodowej prawicy. Coraz częściej buduje obraz polityka zdolnego przywrócić wspólny porządek państwowy.

To właśnie dlatego jego popularność tak szybko rośnie również poza dawnym elektoratem narodowej prawicy.

Jean-Luc Mélenchon i Francja konfliktu społecznego

Całkowicie inną odpowiedź na kryzys Francji proponuje Jean-Luc Mélenchon. W jego polityce niezwykle silnie obecna jest wizja społecznego buntu przeciwko elitom republikańskiego centrum i liberalnemu kapitalizmowi.

Dla przeciwników Mélenchona problem polega jednak na tym, że jego polityka coraz bardziej wzmacnia logikę permanentnego konfliktu społecznego. W rezultacie współczesna Francja coraz bardziej przypomina kraj konkurujących wspólnot politycznych i kulturowych.

To właśnie dlatego część elit republikańskich zaczyna mówić o ryzyku długotrwałego rozpadu narodowej wspólnoty obywatelskiej.

Michel Houellebecq i melancholia schyłku, Chantal Delsol i rozpad świata republikańskiego

Atmosferę współczesnej Francji niezwykle trafnie opisywał Michel Houellebecq. W rozmowie z Geoffroyem Lejeune’em publikowanej we „Wszystko co Najważniejsze” mówił o społeczeństwie zmęczonym, samotnym i coraz bardziej pozbawionym wspólnej narracji historycznej.

Francja w jego diagnozie przypomina kraj melancholii schyłku cywilizacyjnego. To właśnie w takim klimacie społecznym rodzi się poczucie, że państwo i naród tracą wspólny kierunek historyczny.

Także prof. Chantal Delsol wielokrotnie ostrzegała przed kryzysem wspólnej kultury politycznej Zachodu. W jej diagnozie współczesne elity coraz słabiej rozumieją społeczeństwa, którymi próbują rządzić. W rezultacie rośnie poczucie wykorzenienia oraz przekonanie, że Republika nie potrafi już organizować wspólnego świata obywatelskiego.

To właśnie dlatego współczesna Francja coraz bardziej przypomina kraj żyjący w stanie psychologicznego napięcia przed wielkim przesileniem.

Francja między strachem a rozpadem

Największym problemem współczesnej Francji nie jest dziś wyłącznie kryzys gospodarczy czy polityczny. Coraz więcej obywateli boi się przede wszystkim rozpadu wspólnej przestrzeni narodowej.

Dla części społeczeństwa oznacza to lęk przed islamizacją i utratą ciągłości kulturowej. Dla innych strach przed wzrostem radykalizmu prawicowego i autorytaryzmu państwa. Jeszcze inni obawiają się eksplozji nierówności społecznych i trwałego konfliktu klasowego.

To właśnie dlatego wybory prezydenckie Francja 2027 będą czymś znacznie większym niż zwykłą walką o władzę. Coraz bardziej przypominają próbę odpowiedzi na pytanie, czy Republika nadal potrafi utrzymać wspólnotę narodową.

Czy Francja uniknie wielkiego przesilenia

Francja wielokrotnie przeżywała w swojej historii momenty ogromnych napięć politycznych i społecznych. Rewolucje, zamieszki, bunty i kryzysy są częścią francuskiej pamięci historycznej. Problem polega jednak na tym, że współczesna Francja wydaje się coraz mniej pewna własnej zdolności do utrzymywania wspólnego porządku republikańskiego.

To właśnie dlatego temat wojny domowej, nawet jeśli bardzo często używany metaforycznie, coraz mocniej obecny jest w zbiorowej wyobraźni politycznej kraju.

Francuzi coraz wyraźniej rozumieją bowiem, że przyszłość Republiki nie zależy już wyłącznie od wyniku wyborów. Zależy od tego, czy Francja nadal potrafi pozostać wspólnym światem politycznym i kulturowym.

Arkadiusz Jordan
Paryż