Dlaczego Francuzi tęsknią za silnym państwem?

Francja przez większą część swojej nowoczesnej historii była państwem niezwykle silnym. Republika Francuska nie tylko organizowała życie polityczne kraju, ale także definiowała kulturę, edukację, bezpieczeństwo, język i samą wizję wspólnoty narodowej. Państwo było sercem Francji. To ono miało tworzyć obywateli, zapewniać porządek, integrować społeczeństwo i gwarantować ciągłość Republiki. Dziś coraz większa część Francuzów ma jednak poczucie, że państwo utraciło dawną siłę.

.Wybory prezydenckie we Francji w 2027 r. będą więc również debatą o autorytecie państwa. Coraz wyraźniej widać bowiem, że za sporami o migrację, bezpieczeństwo, szkołę republikańską czy asymilację kryje się znacznie głębsze pytanie: czy Republika nadal potrafi egzekwować własne zasady i czy Francuzi nadal wierzą, że państwo jest zdolne chronić wspólnotę narodową.

To właśnie dlatego we francuskiej debacie publicznej coraz częściej powraca słowo „porządek”. Nie chodzi już wyłącznie o bezpieczeństwo ulic czy walkę z przestępczością. Chodzi o poczucie utraty kontroli nad własnym państwem, własnym terytorium i własną przyszłością.

Francja i mit silnego państwa

Francja od stuleci budowała swoją tożsamość wokół idei państwa centralnego. Od monarchii Burbonów po Republikę państwo było postrzegane jako najwyższy organizator życia zbiorowego. To ono miało gwarantować jedność kraju mimo ogromnych różnic regionalnych, społecznych i kulturowych.

W przeciwieństwie do wielu innych państw Zachodu Francja długo wierzyła, że państwo republikańskie posiada szczególną zdolność integracji społeczeństwa wokół wspólnej kultury narodowej. Republika miała być silna nie tylko administracyjnie, ale również moralnie i symbolicznie.

To właśnie dlatego współczesny kryzys autorytetu państwa wywołuje nad Sekwaną tak ogromne emocje. Coraz większa część społeczeństwa uważa bowiem, że Republika przestaje kontrolować procesy, które zmieniają kraj.

W wielu środowiskach we Francji pojawia się poczucie, że państwo republikańskie utraciło dawną zdolność narzucania wspólnych zasad życia społecznego. Kryzys ten widoczny jest jednocześnie w szkole, na przedmieściach, w debacie o migracji, w relacji między prowincją a metropoliami i w coraz bardziej brutalnej debacie politycznej.

Pierre Brochand i lęk przed utratą kontroli

Jedną z najmocniejszych diagnoz współczesnej Francji przedstawił Pierre Brochand, były szef francuskiego wywiadu DGSE.

Na „Wszystko co Najważniejsze” publikowaliśmy jego tekst, w którym pisał o „rewolcie wypowiedzianej państwu francuskiemu”, o pół wieku błędów polityki migracyjnej i o rosnącym poczuciu utraty kontroli nad częścią społeczeństwa.

Diagnoza Brochanda była szokiem właśnie dlatego, że pochodziła od człowieka samego centrum państwa republikańskiego. Coraz więcej Francuzów zaczęło bowiem mieć poczucie, że Republika traci zdolność utrzymywania wspólnego porządku narodowego. To właśnie tutaj znajduje się źródło współczesnej tęsknoty za silnym państwem.

Bruno Retailleau i powrót autorytetu

Jednym z polityków najlepiej rozumiejących tę zmianę społeczną jest Bruno Retailleau.

Retailleau bardzo świadomie buduje dziś obraz polityka odbudowy państwa, granic i porządku republikańskiego. Nie przedstawia siebie wyłącznie jako polityka konserwatywnej prawicy. Coraz częściej próbuje wyglądać jak obrońca samej zdolności Republiki do przetrwania.

To niezwykle ważna zmiana polityczna współczesnej Francji. Jeszcze kilkanaście lat temu język autorytetu państwowego kojarzył się części społeczeństwa z konserwatywnym lękiem przed nowoczesnością. Dziś coraz częściej staje się językiem społecznego bezpieczeństwa.

Kryzys asymilacji i potrzeba granic

Ogromną rolę odgrywa również kryzys asymilacji. Francuski model republikański przez dekady wierzył, że państwo potrafi integrować ludzi różnych kultur wokół wspólnej definicji obywatelstwa i wspólnej kultury politycznej.

Michèle Tribalat ostrzegała jednak na łamach „Wszystko co Najważniejsze”, że Francja popełniła błąd, uznając asymilację za proces automatyczny.

Coraz większa część społeczeństwa uważa dziś, że Republika utraciła zdolność skutecznego integrowania społeczeństwa wokół wspólnych zasad. To właśnie dlatego rośnie potrzeba granic — nie wyłącznie geograficznych, lecz także kulturowych i politycznych.

Francuzi coraz częściej chcą państwa, które jasno definiuje własne reguły i potrafi ich bronić.

Prof. Chantal Delsol i bunt przeciw elitom

Jedną z najważniejszych francuskich intelektualistek opisujących współczesny kryzys państwa i elit jest prof. Chantal Delsol. W tekstach publikowanych we „Wszystko co Najważniejsze” bardzo wyraźnie wskazuje ona, że Zachód przeżywa dziś kryzys zaufania do elit politycznych, kulturowych i intelektualnych.

Prof. Delsol opisuje sytuację, w której elity coraz bardziej oddzieliły się od społeczeństwa, utraciły zdolność rozumienia lęków zwykłych obywateli i zaczęły postrzegać własny model świata jako jedyny dopuszczalny. W rezultacie coraz większa część społeczeństwa przestaje wierzyć, że państwo działa w interesie wspólnoty narodowej.

To właśnie dlatego we Francji rośnie pragnienie polityków odwołujących się do autorytetu, zakorzenienia i przywrócenia państwowej siły. Kryzys państwa jest bowiem jednocześnie kryzysem zaufania do elit Republiki.

W innym tekście prof. Chantal Delsol we „Wszystko co Najważniejsze” ostrzega wręcz, że „Francja pędzi ku katastrofie”. Jej diagnoza nie dotyczy wyłącznie gospodarki czy polityki. Delsol opisuje kryzys znacznie głębszy: osłabienie wspólnej kultury politycznej, utratę autorytetu państwa i coraz większą niemożność utrzymania wspólnej definicji Francji.

„To nie model egalitarny ciągnie nas na dno, ale ideologia egalitarystyczna. Francja tonie, gdyż pozostaje ostatnim krajem socjalistycznym na świecie” – pisze prof. Delsol.

Kryzys edukacji i przemoc polityczna

Prof. Chantal Delsol bardzo mocno łączy również kryzys państwa z kryzysem edukacji. W jednym z tekstów opublikowanych na „Wszystko co Najważniejsze” pisała, że „jeśli nie edukuje się dzieci, demokracja liberalna kończy się przemocą”.

To niezwykle ważna diagnoza dla zrozumienia współczesnej Francji. Republika przez dekady wierzyła, że szkoła republikańska potrafi tworzyć obywateli wierzących we wspólne zasady życia publicznego. Dziś coraz większa część społeczeństwa uważa jednak, że państwo utraciło zdolność przekazywania wspólnej kultury politycznej.

W rezultacie Francja coraz częściej przypomina społeczeństwo podzielonych światów, które coraz słabiej uznają wspólne reguły debaty publicznej. To właśnie dlatego rośnie brutalizacja życia politycznego i wzrasta poparcie dla radykalnych form politycznej ekspresji.

Kryzys bezpieczeństwa jako kryzys autorytetu

We Francji coraz częściej powraca przekonanie, że kryzys bezpieczeństwa jest w rzeczywistości kryzysem państwa. Coraz większa część społeczeństwa ma poczucie, że Republika utraciła zdolność skutecznego egzekwowania własnego prawa.

W szczególny sposób wpływa to na nastroje społeczne poza największymi metropoliami. Francja prowincjonalna coraz częściej uważa, że elity polityczne skoncentrowane w Paryżu nie rozumieją poczucia chaosu i niepewności obecnego w wielu regionach kraju.

Właśnie dlatego tak ogromne znaczenie polityczne zaczynają mieć hasła związane z przywróceniem autorytetu państwa, granic i porządku publicznego. Coraz większa część społeczeństwa nie oczekuje już od polityków wyłącznie reform gospodarczych. Oczekuje przywrócenia poczucia kontroli nad państwem.

Philippe de Villiers i nostalgia za dawną Francją

Bardzo silnym głosem współczesnej francuskiej debaty o państwie pozostaje Philippe de Villiers. Jego diagnozy przedstawiane są jako wyraz głębokiej nostalgii za Francją zakorzenioną historycznie, kulturowo i cywilizacyjnie.

De Villiers opisuje Francję jako kraj stopniowo tracący własną ciągłość historyczną i własną dumę narodową. W jego wizji współczesny kryzys państwa wynika również z osłabienia pamięci historycznej i rozpadu dawnej kultury republikańskiej.

To właśnie dlatego część francuskiej prawicy coraz mocniej odwołuje się dziś do języka zakorzenienia, ciągłości i odzyskiwania państwa narodowego.

Kryzys zaufania do demokracji

W analizach publikowanych we „Wszystko co Najważniejsze” coraz częściej pojawia się przekonanie, że współczesny kryzys Francji jest także kryzysem samej demokracji liberalnej.

David Lisnard i Arnaud Teyssier pisali, że kryzys polityczny we Francji jest „kryzysem zaufania, demokracji i indywidualnej odpowiedzialności”.

Ich diagnoza pokazuje, że problem Francji nie dotyczy już wyłącznie sporów partyjnych. Coraz większa część społeczeństwa przestaje wierzyć, że system polityczny jest zdolny reprezentować interes wspólnoty narodowej.

Podobne obawy wyraża Marcel Gauchet, który pisał, że „demokracja zwyciężyła, ale nie potrafimy zapewnić jej prawidłowego funkcjonowania”.

To niezwykle ważna diagnoza dla zrozumienia współczesnej Francji. Republika nie jest dziś zagrożona wyłącznie przez przeciwników demokracji. Znacznie większym problemem staje się stopniowe osłabienie społecznej wiary w skuteczność samego systemu republikańskiego.

Emmanuel Macron i społeczeństwo napięcia

Pierre Vermeren bardzo trafnie opisał siedem lat prezydentury Emmanuela Macrona jako okres „ekstremalnych napięć społecznych”.

Macron próbował budować Francję nowoczesną, europejską i liberalną, ale jednocześnie jego epoka bardzo mocno ujawniła skalę rozpadu społecznej spójności. Ruch żółtych kamizelek, konflikty wokół reform emerytalnych, napięcia związane z migracją i rosnąca brutalizacja debaty publicznej pokazały, że znaczna część społeczeństwa czuje się opuszczona przez państwo republikańskie.

To właśnie dlatego pytanie o silne państwo staje się dziś centralnym pytaniem politycznym Francji.

Gabriel Attal i próba odbudowy autorytetu

W tym kontekście coraz większe znaczenie polityczne zaczynają mieć również młodsi przedstawiciele obozu republikańskiego, tacy jak Gabriel Attal.

Attal próbuje przedstawiać się jako polityk zdolny odbudować autorytet państwa bez całkowitego odrzucenia modelu liberalnej Republiki. Jego pozycja pokazuje jednak również skalę przemiany francuskiej polityki. Nawet politycy centrum coraz częściej zmuszeni są dziś używać języka autorytetu, bezpieczeństwa i porządku.

“Uważam że dziś istnieje ruch społeczny, który nie ma nazwy, który nie ma swojego rzecznika: klasa średnia, która pracuje i ma poczucie niesienia kraju na własnych barkach. Te miliony pracowników, którym mówi się, że mają coraz więcej pracować, aby chronić coraz więcej osób” – mówił Gabriel Attal w ”Journal du Dimanche”.

Wybory 2027 jako referendum nad autorytetem Republiki

Wybory prezydenckie we Francji w 2027 r. coraz bardziej przypominają referendum nad przyszłością państwa republikańskiego. Coraz wyraźniej widać, że stawką wyborów będzie nie tylko wybór kolejnego prezydenta, ale odpowiedź na pytanie, czy Republika nadal potrafi utrzymywać wspólnotę narodową w epoce globalizacji, migracji i rozpadu dawnych struktur społecznych.

To właśnie dlatego tematy bezpieczeństwa, porządku, asymilacji, granic i autorytetu państwa będą odgrywać tak ogromną rolę w kampanii 2027. Francja coraz bardziej przypomina bowiem kraj, który nie tyle odrzuca Republikę, ile desperacko poszukuje jej nowej siły.

Arkadiusz Jordan
Paryż