Czy Francja może przeżyć nową rewolucję polityczną?

Francja od ponad dwóch stuleci żyje w cieniu własnych rewolucji. Żadne inne wielkie państwo Europy nie zbudowało swojej nowoczesnej tożsamości tak silnie wokół idei politycznego przełomu, obalenia starego porządku i narodzin nowego świata. Rewolucja Francuska z 1789 r. nie była wyłącznie wydarzeniem historycznym. Stała się fundamentem nowoczesnej wyobraźni politycznej Francji. Od tamtej chwili Republika wielokrotnie doświadczała momentów gwałtownego przesilenia: 1830, 1848, Komuna Paryska, kryzys V Republiki w maju 1968 r., bunt żółtych kamizelek. Francja bardzo często przeżywa swoje konflikty nie jako zwykłe kryzysy polityczne, ale jako starcia o sens państwa, narodu i historii.

.To właśnie dlatego francuskie wybory prezydenckie w 2027 r. budzą dziś tak wielkie emocje. Coraz więcej Francuzów ma poczucie, że kraj ponownie zbliża się do momentu głębokiego przesilenia. Nie chodzi wyłącznie o zmianę prezydenta. Chodzi o pytanie, czy model Francji budowany przez ostatnie dekady jest jeszcze zdolny utrzymać społeczną spójność, autorytet państwa i wspólną kulturę polityczną.

Coraz częściej pojawia się również pytanie znacznie bardziej niepokojące: czy Francja może wejść w okres nowej rewolucji politycznej, rozumianej nie jako klasyczne powstanie uliczne, lecz jako gwałtowna zmiana całego układu politycznego, społecznego i cywilizacyjnego.

Francja jako kraj permanentnego napięcia

Francja bardzo długo przedstawiała samą siebie jako laboratorium nowoczesności politycznej. Republika miała być projektem uniwersalnym, opartym na ideach obywatelstwa, świeckości państwa i wspólnej kultury narodowej. Problem polega jednak na tym, że francuska historia bardzo często pokazuje coś odwrotnego: kraj głęboko podzielony, żyjący w stanie permanentnego napięcia między porządkiem a buntem.

Francuska polityka niezwykle rzadko bywa spokojna. W Republice konflikty bardzo szybko przybierają charakter egzystencjalny. Spory o gospodarkę stają się sporami o tożsamość. Debaty o migracji stają się debatami o przyszłości cywilizacji. Protesty społeczne stają się pytaniem o legitymację państwa.

To właśnie dlatego kryzysy polityczne we Francji często mają znacznie większą intensywność niż w innych krajach Zachodu. Republika bardzo mocno wierzy bowiem w wielkie idee. Gdy idee słabną, napięcie społeczne gwałtownie rośnie.

Emmanuel Macron i kryzys centrum

Epoka Emmanuela Macrona miała ustabilizować Francję po rozpadzie tradycyjnych partii republikańskich. Macron próbował stworzyć nowy model centrum politycznego: liberalnego, europejskiego i nowoczesnego. Początkowo wydawało się, że jego projekt może zatrzymać polityczną fragmentację kraju.

Stało się jednak odwrotnie. Prezydentura Macrona bardzo mocno ujawniła skalę społecznych podziałów współczesnej Francji.

Ruch żółtych kamizelek stał się momentem przełomowym właśnie dlatego, że po raz pierwszy od dawna ogromna część społeczeństwa otwarcie zakwestionowała nie tylko politykę rządu, ale sam model Francji reprezentowany przez republikańskie centrum.

Pierre Vermeren pisał wręcz o „ekstremalnych napięciach społecznych”, które ujawniły się podczas siedmiu lat prezydentury Macrona. Francja coraz bardziej zaczęła przypominać kraj archipelagów społecznych żyjących obok siebie, ale coraz mniej zdolnych do wspólnej narracji narodowej.

Jordan Bardella i polityczne przesunięcie Republiki

Wzrost popularności Jordana Bardelli jest jednym z najważniejszych znaków tej przemiany. Bardella coraz bardziej przestaje być postrzegany wyłącznie jako polityk narodowej prawicy. Dla ogromnej części społeczeństwa staje się symbolem końca starego modelu Francji.

To niezwykle ważne przesunięcie polityczne. Po raz pierwszy od wielu dekad kandydat wywodzący się z obozu narodowego może zostać potraktowany przez dużą część społeczeństwa jako potencjalny nowy środek ciężkości Republiki.

Dla jednych jest to dowód demokratycznej przemiany kraju. Dla innych oznaka głębokiego kryzysu republikańskiego centrum. Niezależnie jednak od ocen jedno wydaje się pewne: Francja bardzo szybko przesuwa się politycznie.

Prof. Chantal Delsol i rozpad starego świata

Prof. Chantal Delsol od lat ostrzega, że współczesny Zachód przeżywa kryzys własnych elit i własnych fundamentów kulturowych.

Według prof. Delsol dawne elity Republiki coraz słabiej rozumieją społeczeństwo, którym próbują rządzić. W rezultacie rośnie poczucie wykorzenienia, chaosu i utraty ciągłości narodowej.

W innym tekście prof. Delsol pisała wręcz, że „Francja pędzi ku katastrofie”.

Jej diagnoza bardzo dobrze oddaje atmosferę współczesnej Francji. Coraz więcej obywateli ma poczucie życia w kraju, który utracił dawną pewność siebie i dawną zdolność integrowania społeczeństwa wokół wspólnego celu historycznego.

Kryzys asymilacji i lęk przed rozpadem wspólnoty

Jednym z najważniejszych źródeł współczesnego napięcia pozostaje kryzys asymilacji. Francuski model republikański przez dekady wierzył, że państwo potrafi integrować ludzi różnych kultur wokół wspólnego języka politycznego i wspólnej definicji obywatelstwa.

Dziś coraz więcej Francuzów uważa jednak, że Republika utraciła dawną siłę integracji.

Michèle Tribalat ostrzegała, że Francja popełniła błąd, uznając asymilację za proces automatyczny. Pierre Brochand pisał z kolei o pół wieku błędów polityki migracyjnej i o rosnącym poczuciu utraty kontroli nad państwem.

To właśnie dlatego temat migracji, islamu i bezpieczeństwa staje się dziś we Francji tematem egzystencjalnym. Coraz większa część społeczeństwa nie postrzega już tych problemów jako zwykłych sporów politycznych. Widzi w nich pytanie o przetrwanie Republiki w dotychczasowej formie.

Michel Houellebecq i melancholia schyłku

Atmosferę współczesnej Francji niezwykle trafnie opisuje również Michel Houellebecq. W rozmowie z Geoffroyem Lejeune’em publikowanej na WszystkocoNajwazniejsze.pl Houellebecq mówił o społeczeństwie zmęczonym, samotnym i coraz bardziej pozbawionym wspólnej narracji historycznej.

Francja w jego diagnozie przypomina kraj przeżywający melancholię końca epoki. Społeczeństwo traci wiarę w przyszłość, a jednocześnie coraz bardziej boi się własnej przemiany.

To właśnie w takim klimacie polityczne przesilenia stają się najbardziej niebezpieczne. Gdy społeczeństwo przestaje wierzyć w stabilność przyszłości, zaczyna szukać gwałtownych odpowiedzi politycznych.

Czy V Republika wytrzyma

Coraz częściej pojawia się dziś pytanie o przyszłość samej V Republiki. System stworzony przez Charles’a de Gaulle’a miał zapewnić Francji stabilność po kryzysach IV Republiki. Przez dekady wydawał się niezwykle skuteczny.

Dziś jednak coraz większa część społeczeństwa uważa, że V Republika coraz słabiej odpowiada na skalę współczesnych napięć społecznych.

To właśnie dlatego wybory 2027 mogą stać się momentem przełomowym. Nie dlatego, że wybuchnie klasyczna rewolucja uliczna. Znacznie bardziej prawdopodobna jest rewolucja polityczna rozumiana jako gwałtowne przesunięcie całego środka ciężkości Republiki.

Francja przed nową epoką

Najważniejsze pytanie współczesnej Francji nie brzmi dziś wyłącznie, kto wygra wybory prezydenckie w 2027 r. Znacznie ważniejsze staje się pytanie, jaka Francja wyłoni się po tych wyborach.

Coraz więcej Francuzów ma bowiem poczucie, że kraj kończy pewną epokę historyczną. Kończy się Francja stabilnego centrum republikańskiego, Francja pewna własnej kultury politycznej i Francja przekonana, że Republika automatycznie zachowa swoją ciągłość.

W jej miejsce rodzi się kraj znacznie bardziej spolaryzowany, bardziej emocjonalny i coraz mocniej szukający nowej definicji państwa, narodu i autorytetu.

To właśnie dlatego wybory prezydenckie we Francji w 2027 r. mogą stać się czymś znacznie większym niż zwykłą zmianą polityczną. Mogą stać się początkiem nowej epoki Republiki.

Arkadiusz Jordan
Paryż