Demografia, migracja i wybory 2027. Nowy spór o francuską demokrację

Jeszcze kilka lat temu spór o przyszłość francuskiej demokracji koncentrował się przede wszystkim wokół pytania o siłę partii politycznych, kryzys tradycyjnej prawicy i lewicy oraz rosnące znaczenie ugrupowań protestu. Dziś, na rok przed wyborami prezydenckimi 2027 roku, coraz częściej pojawiają się jednak pytania znacznie bardziej fundamentalne. Czy głos każdego Francuza waży tyle samo? Czy system wyborczy Francji nadal zapewnia równą reprezentację obywateli? A może zmiany demograficzne i migracja we Francji doprowadziły do sytuacji, w której mapa wyborcza Francji zaczęła premiować jedne środowiska polityczne kosztem innych?

.Takie pytania stawiają Alain Marleix, były minister odpowiedzialny między innymi za reformę okręgów wyborczych, oraz politolog Thomas Ehrhard w głośnym tekście opublikowanym na łamach „Le Figaro”. Autorzy twierdzą, że obecny system podziału okręgów wyborczych prowadzi do narastających nierówności reprezentacji politycznej i coraz wyraźniej działa na korzyść lewicy. Ich zdaniem problem będzie narastał wraz z dalszymi zmianami demograficznymi oraz utrzymującą się migracją we Francji.

Debata ta pojawia się w szczególnym momencie. Kampania przed wyborami prezydenckimi 2027 roku jeszcze formalnie się nie rozpoczęła, lecz najważniejsze linie podziału politycznego są już dobrze widoczne. Jordan Bardella i Zjednoczenie Narodowe budują swoją strategię wokół kwestii migracji, bezpieczeństwa i tożsamości narodowej. Bruno Retailleau podkreśla konieczność odzyskania kontroli nad państwem oraz przywrócenia autorytetu instytucji publicznych. Édouard Philippe stawia na stabilność i reformy ustrojowe. Jean-Luc Mélenchon pozostaje natomiast rzecznikiem Francji wielkomiejskiej, wielokulturowej i społecznie progresywnej.

W tym kontekście spór o mapę wyborczą Francji przestaje być techniczną debatą ekspertów. Staje się jednym z najważniejszych sporów politycznych nadchodzących lat.

Czy mapa wyborcza Francji sprzyja lewicy przed wyborami 2027?

Punktem wyjścia analizy Alaina Marleixa i Thomasa Ehrharda jest obserwacja, że podział mandatów we Francji nie opiera się na liczbie wyborców wpisanych na listy wyborcze, lecz na liczbie mieszkańców.

Na pierwszy rzut oka różnica wydaje się niewielka. W praktyce jednak prowadzi do bardzo daleko idących konsekwencji politycznych.

Autorzy wskazują przykład Seine-Saint-Denis oraz departamentu Var. Seine-Saint-Denis posiada dwunastu deputowanych przy 819 979 wyborcach wpisanych na listy wyborcze. Var dysponuje natomiast jedynie ośmioma deputowanymi przy 826 288 wyborcach. Innymi słowy, departament położony na południu Francji ma większą liczbę wyborców, lecz wysyła do Zgromadzenia Narodowego czterech przedstawicieli mniej.

Różnice nie kończą się na tym jednym przykładzie.

Hauts-de-Seine posiada 13 mandatów przy 1 012 721 wyborcach, podczas gdy Loire-Atlantique dysponuje jedynie 10 mandatami mimo 1 074 035 wyborców.

Ardennes i Landes wysyłają po trzech deputowanych, choć w pierwszym z tych departamentów znajduje się 185 433 wyborców, a w drugim aż 334 330.

Jeszcze bardziej spektakularny przykład dotyczy pojedynczych okręgów wyborczych. W ósmym okręgu Val-d’Oise zarejestrowanych było 55 766 wyborców. W siódmym okręgu Loire-Atlantique liczba ta wynosiła 118 962. Oznacza to, że głos oddany w pierwszym z tych okręgów miał wagę 2,13 razy większą niż głos oddany w drugim.

Zdaniem autorów nie są to pojedyncze wyjątki. To konsekwencja samej konstrukcji systemu wyborczego Francji.

Kluczowe znaczenie ma fakt, że część mieszkańców Francji nie posiada obywatelstwa francuskiego, a tym samym nie uczestniczy w wyborach parlamentarnych i prezydenckich. Mimo to osoby te są uwzględniane przy wyznaczaniu liczby mandatów przypadających na dany obszar. W rezultacie niektóre terytoria uzyskują większą reprezentację polityczną, mimo że liczba realnych wyborców jest tam znacznie niższa.

Konsekwencje dla francuskiego systemu wyborczego

.Szczególnie widoczne jest to na terytoriach zamorskich oraz w niektórych departamentach aglomeracji paryskiej.

W pierwszym okręgu Majotty oraz drugim okręgu Gujany Francuskiej jedynie 33,3 proc. mieszkańców figuruje na listach wyborczych.

W szóstym okręgu Seine-Saint-Denis wskaźnik ten wynosi 40,3 proc. Oznacza to 60 823 wyborców przy populacji liczącej 150 871 mieszkańców.

W pierwszym okręgu Bas-Rhin obejmującym Strasburg odsetek wynosi 48,4 proc., czyli 62 563 wyborców przy 129 230 mieszkańcach.

Jednocześnie siedem okręgów metropolitalnej Francji przekracza poziom 85 proc. mieszkańców wpisanych na listy wyborcze.

Według Marleixa i Ehrharda właśnie tutaj znajduje się źródło obecnych nierówności reprezentacji politycznej.

Co istotne, autorzy odrzucają często powtarzaną tezę o nadreprezentacji Francji prowincjonalnej i wiejskiej. Dane pokazują coś zupełnie innego.

Mapa wyborcza Francji

Dziewięćdziesiąt jeden okręgów uznanych za wiejskie odpowiada za 16,1 proc. mandatów i 16,2 proc. wyborców. Reprezentacja tych terenów pozostaje więc niemal idealnie proporcjonalna.

Prawdziwe zniekształcenie występuje gdzie indziej – w silnie zurbanizowanych departamentach oraz na obszarach o wysokiej koncentracji ludności pochodzenia migracyjnego.

To właśnie dlatego pytanie o migrację we Francji coraz częściej łączy się z pytaniem o reprezentację polityczną.

W szerszej perspektywie jest to również pytanie o przyszłość francuskiej demokracji. Od wielu lat demografia Francji staje się jednym z najważniejszych czynników wpływających na debatę publiczną. W tekstach publikowanych na Wszystko co Najważniejsze wielokrotnie podkreślano, że zmiany struktury ludności, migracja oraz rosnące różnice między poszczególnymi częściami kraju coraz silniej wpływają na zachowania wyborcze Francuzów.

Jeżeli bowiem mapa wyborcza Francji opiera się na liczbie mieszkańców, a nie liczbie wyborców, wówczas każda zmiana demograficzna staje się jednocześnie zmianą polityczną. To właśnie dlatego autorzy „Le Figaro” ostrzegają, że problem ten może odegrać istotną rolę przed wyborami prezydenckimi we Francji w 2027 roku.

Dla prawicy jest to bowiem nie tylko debata o statystyce i podziale mandatów. Jest to debata o tym, czy system wyborczy Francji pozostaje neutralny wobec przemian demograficznych i migracyjnych, czy też stopniowo zaczyna wpływać na równowagę sił politycznych w kraju.

Dlaczego prawica uważa, że francuski system wyborczy jest niesprawiedliwy?

To właśnie w tym miejscu rozpoczyna się najważniejszy spór polityczny, który może zdominować debatę przed wyborami prezydenckimi 2027 roku.

Alain Marleix i Thomas Ehrhard nie twierdzą bowiem jedynie, że system wyborczy Francji zawiera nierówności statystyczne. Ich teza jest znacznie dalej idąca. Według nich nierówności demograficzne przekładają się bezpośrednio na nierówności polityczne, a obecna mapa wyborcza Francji coraz wyraźniej działa na korzyść określonych środowisk ideowych i partyjnych.

Autorzy przeanalizowali wyniki wyborów parlamentarnych z 2024 roku. Wnioski są dla francuskiej prawicy alarmujące.

Spośród trzydziestu okręgów metropolitalnej Francji i Korsyki charakteryzujących się najniższym udziałem wyborców wpisanych na listy wyborcze aż 100 proc. zostało zdobytych przez kandydatów Nowego Frontu Ludowego.

Wśród pięćdziesięciu okręgów o najniższym wskaźniku zarejestrowanych wyborców lewica zwyciężyła w 90 proc. przypadków.

Według autorów nie jest to przypadek. Oznacza to, że obszary najbardziej korzystające z obecnego sposobu wyznaczania okręgów wyborczych są jednocześnie obszarami, w których lewica osiąga najlepsze wyniki.

Właśnie dlatego pytanie o system wyborczy Francji staje się pytaniem o równowagę polityczną całego państwa.

Debata ta nie pojawia się w próżni. Od wielu lat francuscy badacze opisują stopniowe przekształcanie się geografii wyborczej kraju.

Nathaniel Garstecka na łamach „Wszystko co Najważniejsze” zwraca uwagę, że współczesna Francja głosuje coraz bardziej według podziałów terytorialnych, społecznych i kulturowych. Inaczej głosują wielkie metropolie, inaczej miasta średniej wielkości, a jeszcze inaczej prowincja oraz obszary oddalone od głównych centrów gospodarczych.

.Proces ten doskonale opisywał również Jérôme Fourquet we „Wszystko co Najważniejsze”, pokazując stopniowe przekształcanie Francji w archipelag różnych światów społecznych, które coraz słabiej się ze sobą komunikują. Francja nie jest już jednym politycznym organizmem. Coraz częściej przypomina zbiór odrębnych przestrzeni żyjących według własnych reguł, własnych doświadczeń i własnych interesów.

W tej perspektywie mapa wyborcza Francji nabiera znaczenia znacznie wykraczającego poza technikę wyborczą.

Jeżeli bowiem wzrost liczby mieszkańców jest szczególnie szybki w departamentach wielkomiejskich, a jednocześnie znaczna część tej populacji nie uczestniczy w wyborach, to liczba mandatów przyznawanych takim obszarom rośnie szybciej niż liczba realnych wyborców. To właśnie ten mechanizm opisują Marleix i Ehrhard.

Przypadek Majotty jest szczególnie wymowny. Między 2013 a 2021 rokiem liczba mieszkańców wzrosła tam o ponad 20 proc. W Gujanie Francuskiej wzrost przekroczył 17 proc. W Seine-Saint-Denis przekroczył 7 proc. Są to jednocześnie terytoria należące do obszarów o najniższym wskaźniku wyborców wpisanych na listy. Według autorów oznacza to, że obecne zjawisko nie będzie się zmniejszać. Przeciwnie. Będzie się pogłębiać.

Każdy kolejny wzrost liczby mieszkańców przekłada się bowiem na większą wagę polityczną tych obszarów przy zachowaniu konstytucyjnego limitu 577 deputowanych.

Jeżeli liczba miejsc w Zgromadzeniu Narodowym pozostaje niezmienna, a część terytoriów rośnie szybciej niż inne, to ktoś musi tracić reprezentację.

Autorzy wskazują konkretne przykłady. Loire-Atlantique jest ich zdaniem niedoreprezentowana o równowartość niemal trzech mandatów. Gironde traci około dwóch mandatów. Haute-Garonne, Hérault, Ille-et-Vilaine, Var czy Morbihan tracą od jednego do dwóch mandatów każdy.

Nie jest przypadkiem, że wiele z tych departamentów należy do obszarów, gdzie prawica, blok prezydencki lub Zjednoczenie Narodowe osiągają relatywnie dobre wyniki wyborcze. W ten sposób argument demograficzny zaczyna bezpośrednio łączyć się z argumentem politycznym.

Dla części francuskiej prawicy obecny system nie jest już wyłącznie kwestią techniczną. Staje się elementem wpływającym na równowagę sił między obozami politycznymi.

W tym kontekście coraz częściej powraca także temat migracji we Francji. Autorzy tekstu w „Le Figaro” nie ukrywają, że to właśnie rozmieszczenie cudzoziemców na terytorium kraju odgrywa kluczową rolę w opisywanym mechanizmie. Cudzoziemcy nie są rozłożeni równomiernie. Koncentrują się przede wszystkim w określonych departamentach miejskich i zamorskich.

To właśnie tam powstają największe różnice pomiędzy liczbą mieszkańców a liczbą wyborców.

Dlatego debata o migracji we Francji coraz częściej wychodzi poza kwestie bezpieczeństwa, integracji czy rynku pracy. Coraz częściej staje się debatą o samej konstrukcji demokracji przedstawicielskiej. Ten proces nakłada się dodatkowo na głębszy kryzys zaufania między społeczeństwem a elitami politycznymi.

Prof. Chantal Delsol wielokrotnie zwracała uwagę na łamach „Wszystko co Najważniejsze” na rosnące poczucie oddalenia elit od społeczeństwa oraz na przekonanie części obywateli, że ich głos jest ignorowany przez klasy rządzące. W jej analizach pojawia się obraz społeczeństwa coraz bardziej sceptycznego wobec instytucji, które nie są już postrzegane jako neutralni arbitrzy, lecz jako uczestnicy konfliktu politycznego.

Właśnie dlatego spór o mapę wyborczą Francji może okazać się znacznie bardziej wybuchowy niż wiele wcześniejszych debat instytucjonalnych. Nie dotyczy on bowiem wyłącznie liczby deputowanych. Dotyczy pytania, czy francuska demokracja nadal jest postrzegana jako wspólna dla wszystkich obywateli.

A to pytanie będzie powracało coraz częściej wraz ze zbliżaniem się wyborów prezydenckich 2027 roku.

Czy głos każdego Francuza waży tyle samo? Spór przed wyborami 2027

Właśnie to pytanie znajduje się dziś w centrum debaty wywołanej przez Alaina Marleixa i Thomasa Ehrharda na łamach „Le Figaro”.

Autorzy nie proponują rewolucji ustrojowej. Nie domagają się zmiany systemu politycznego V Republiki. Nie postulują również zwiększenia liczby deputowanych. Wskazują natomiast, że Francja powinna ponownie przemyśleć podstawę, według której wyznaczane są okręgi wyborcze.

Ich zdaniem obecny system oparty na liczbie mieszkańców byłby uzasadniony wyłącznie wtedy, gdyby niemal wszyscy mieszkańcy uczestniczyli w wyborach. Tak jednak nie jest.

W wielu częściach Francji różnica między liczbą mieszkańców a liczbą obywateli posiadających prawa wyborcze staje się coraz większa. Zjawisko to jest szczególnie widoczne na obszarach silnie dotkniętych presją migracyjną oraz szybkimi zmianami demograficznymi.

W rezultacie coraz częściej pojawia się pytanie, czy reprezentacja parlamentarna powinna nadal opierać się na liczbie mieszkańców, czy może na liczbie obywateli francuskich albo liczbie wyborców wpisanych na listy wyborcze.

Marleix i Ehrhard przypominają, że takie rozwiązania funkcjonują w wielu państwach demokratycznych. Komisja Wenecka dopuszcza stosowanie kryterium obywatelstwa. Niemcy budują podział okręgów wyborczych w oparciu o liczbę obywateli. Wielka Brytania, Australia i Portugalia uwzględniają liczbę wyborców wpisanych na listy wyborcze. Także we francuskiej historii istnieją precedensy takiego rozwiązania. III Republika stosowała podobne zasady w ustawach z 16 czerwca 1885 roku oraz 12 lipca 1919 roku.

Podczas reformy okręgów wyborczych w 2010 roku pojawiła się nawet poprawka zgłoszona przez deputowanego Partii Socjalistycznej, która szła właśnie w tym kierunku. Została ona jednak odrzucona przez Radę Konstytucyjną.

Zdaniem autorów obecna sytuacja wymaga powrotu do tej debaty. Ich argumentacja nie sprowadza się jednak wyłącznie do matematyki wyborczej. W rzeczywistości dotyczy ona przyszłości francuskiej demokracji.

Od wielu lat Francja doświadcza bowiem głębokich przemian demograficznych. W licznych analizach publikowanych na łamach Wszystko co Najważniejsze zwracano uwagę, że procesy migracyjne oraz zmiany struktury ludności należą do najważniejszych czynników wpływających na życie polityczne kraju. To właśnie demografia coraz częściej wyznacza kierunki debat dotyczących bezpieczeństwa, edukacji, integracji, rynku pracy oraz tożsamości narodowej.

Dyskusja o systemie wyborczym Francji staje się więc kolejnym etapem tej samej debaty. Jeżeli bowiem migracja we Francji wpływa na strukturę społeczną poszczególnych terytoriów, a struktura społeczna wpływa na podział mandatów, to konsekwencje polityczne mogą być bardzo daleko idące.

To właśnie dlatego temat ten budzi tak duże zainteresowanie na prawicy. Dla Jordana Bardelli oraz Zjednoczenia Narodowego problem nie ogranicza się do bieżących wyników wyborczych. Chodzi o długoterminowy kierunek zmian państwa francuskiego.

W interpretacji wielu środowisk prawicowych obecny system powoduje bowiem, że wraz ze wzrostem liczby mieszkańców na obszarach o niskim udziale wyborców zwiększa się także ich znaczenie polityczne. Jeżeli proces ten będzie trwał przez kolejne lata, mapa wyborcza Francji może coraz silniej odzwierciedlać skutki zmian demograficznych i migracyjnych. Z perspektywy prawicy oznacza to ryzyko trwałego osłabienia własnej pozycji politycznej.

Obawy te dotyczą nie tylko Zjednoczenia Narodowego. Bruno Retailleau od miesięcy buduje swoją pozycję wokół kwestii porządku publicznego, kontroli migracji oraz przywrócenia skuteczności państwa. Coraz większa część jego elektoratu postrzega kwestie demograficzne jako jeden z głównych problemów przyszłości Francji.

Również wyborcy centroprawicy skupieni wokół Édouarda Philippe’a coraz częściej zwracają uwagę na pytania dotyczące reprezentacji politycznej, efektywności instytucji oraz równowagi między terytoriami.

Po drugiej stronie sporu znajdują się środowiska lewicowe, które odrzucają argumentację przedstawioną przez Marleixa i Ehrharda. Dla nich reprezentacja parlamentarna powinna odzwierciedlać całość społeczeństwa zamieszkującego dane terytorium, niezależnie od statusu obywatelskiego jego mieszkańców. W tym ujęciu liczba mieszkańców pozostaje najbardziej sprawiedliwym kryterium podziału mandatów.

To właśnie dlatego spór o system wyborczy Francji może stać się jednym z najważniejszych sporów intelektualnych i politycznych kampanii 2027 roku.

Nie chodzi już wyłącznie o wybór kolejnego prezydenta Republiki. Stawką staje się odpowiedź na pytanie, czym jest reprezentacja demokratyczna w kraju, który przechodzi jedne z największych przemian demograficznych w swojej współczesnej historii.

Arno Klarsfeld na łamach „Wszystko co Najważniejsze” zwracał uwagę, że sukces Zjednoczenia Narodowego nie wynika wyłącznie z błędów przeciwników politycznych. Jest także konsekwencją głębokich przemian społecznych zachodzących we Francji. Coraz większa część wyborców uznaje kwestie migracji, bezpieczeństwa i tożsamości za najważniejsze wyzwania stojące przed państwem. To właśnie dlatego ugrupowania prawicowe zyskują poparcie w środowiskach, które jeszcze kilkanaście lat temu pozostawały poza ich zasięgiem.

Z kolei prof. Michel Wieviorka również we „Wszystko co Najważniejsze” wskazywał, że Francja przechodzi okres wyjątkowo silnych napięć społecznych i kulturowych. Konflikty dotyczące integracji, wspólnoty narodowej oraz miejsca poszczególnych grup społecznych stają się coraz bardziej widoczne. Debata o mapie wyborczej Francji wpisuje się w ten szerszy proces.

W tym sensie spór opisany przez Alaina Marleixa i Thomasa Ehrharda wykracza daleko poza granice prawa wyborczego. Dotyczy przyszłości państwa francuskiego. Dotyczy relacji między demografią a demokracją. Dotyczy wpływu migracji na reprezentację polityczną. Dotyczy również pytania, które będzie towarzyszyło całej kampanii prezydenckiej 2027 roku: czy instytucje V Republiki są nadal dostosowane do Francji XXI wieku.

Francję czeka debata o systemie wyborczym

Jeżeli obecne tendencje demograficzne utrzymają się przez następne lata, debata o systemie wyborczym Francji nie zniknie. Przeciwnie. Może stać się jednym z centralnych tematów życia publicznego, podobnie jak wcześniej spory o migrację, bezpieczeństwo czy tożsamość narodową.

Dlatego tekst opublikowany w „Le Figaro” należy traktować nie jako techniczną analizę podziału okręgów wyborczych, lecz jako ostrzeżenie przed konfliktem politycznym, który może odegrać istotną rolę w walce o Pałac Elizejski w 2027 roku.

Dla jednych będzie to argument za reformą zasad reprezentacji. Dla innych próba podważenia obecnego modelu demokracji. Dla wszystkich pozostanie jednak przypomnieniem, że demografia, migracja i wybory są dziś we Francji nierozerwalnie związane.

Arkadiusz Jordan
Paryż